|
Вадзяной знаходзіцца ў непрымірыма варожых адносінах з дзядулем дамоў, з якім, пры выпадковых сустрэчах, неукосни ¬ канчатковай ўступае ў бойку. З дабракі-дамавікамі вадзяныя не падобныя характарам, застаючыся злобными парфумай, а таму усімі і паўсюль лічацца да сапраўдным чертям. Людзям прыносяць яны адзін толькі шкоду і радасна сустракаюць у сваіх уладаньнях ўсіх даць маху, выпадковых і наўмысных тапельцаў (самагубцаў). На утапленняў ¬ цах яны жэняцца, а яшчэ ахвотней на тых дзяўчына, якія прокляты бацькамі.
У выбары месцаў для жыхарства, вадзяныя неразборліва і, вме ¬ сто чыстых і празрыстых азёрных багну, ахвотна селятся ў рэках, прычым з рэк аддаюць перавагу тыя, якія прарэзалі скрозь непро ¬ ницаемые гушчары ялінавых Баравая і ціха, павольна прабіраюцца ў ні ¬ зменностях і западзінай . Сюды, праз сетку пераплеценыя каранёў, Ніка ¬ гда не пранікаюць сонечныя промні; тут паваленыя ў ваду дере ¬ вья буралому нікім не прибираются і нікому не патрэбныя. Яны ці ўтвараюць натуральныя масты, або - самородные плаціны, а паміж імі атрымліваюцца тыя глыбокія, абрывістыя вір, якія наўмысна ладзяцца каля млыноў. Тут любяць вадзіцца буйныя шчупака, і нярэдка приселяются рачныя волаты, прыдарожныя разбойнікі, усач-сомы. Не брезгуя ні ляснымі, ні млынавых вір, вадзяныя духі аддаюць перавагу, аднак, «пади» пад млын, дзе б ¬ стрина мутит ваду і вымывает яміна. Пад млынавых коламі яны быццам бы звычайна любяць збірацца на начлег. У гэты-то время спрытныя і пільным Мельнікі бачылі духаў ў чалавечым звяртаючы ¬ зе з доўгімі пальцамі на нагах, з лапамі замест рук, з двума, з ¬ радны даўжыні, рагамі на галаве, з хвастом таму, і з вачыма, га ¬ рящими падобна распаленым вугольлі (гэта ў Смаленскай губер ¬ НДІ). Ць Уладзімірскай губерні вадзянога ведаюць сівым старым; ў Наўгародскай бачылі яго ў выглядзе голай бабы, якая, седзячы на коряге, расчесывало вяслярным валасы, з якіх бегла нястрымнага струменем вада. У вологжан вадзяныя духі, маючы чалавечы выгляд, аб ¬ раслі травой і мохом і росту бываюць вельмі высокага, а ў Грязовец-ком павеце - яны чорныя, вочы ў іх чырвоныя, вялікія, у чалавечую далонь, нос велічынёй з рыбацкае ботаў; ў Кадников-скім бачылі духу ў выглядзе тоўстага бервяна, з невялікімі крыламі у пярэдняга канца, ляціць над самою вадою ./.../
Ніколі не паміраючы, вадзяныя цары, тым не менш, на пераменах месяца змяняюцца: на молодике яны і самі маладыя, на шкоды прэ ¬ круцяцца ў старых. Каля Арла пагаворваюць пра біблейскіх фа ¬ раонах, потопленную ў Чорным моры; ім таксама паказана жыць у вадзе, але, у адрозненне ад дэманаў, яны павінны паміраць, а пры жыцці нязменна заставацца ў адным і тым жа вобразе: у чалавечым тулаве, але з рыбьим хвастом, замест ног. Наадварот, вадзяныя паўночных халодных лесов, чумазую і рагатыя, замест усялякіх хрустальных палат з се ¬ ребряными мужчынам і жанчынай і залатымі столямі, здавольваюцца песчаным падлогай шырокіх вадаёмаў.
Падобна таму, як цесьлярам не перашкаджае дружба з дамоў, а для паляўнічых абавязковая сувязь з лешими, - з вадзяным таксама пры ¬ ходится людзям ўваходзіць у бліжэйшыя зносіны, знаходзіцца ў пад ¬ чинении у іх і заискивать.
Ад вадзяных чарцей даводзіцца цярпець і ўсяго больш пакутаваць, вядома, Мельнікаў, хаця жарты жартуюць яны і над рыбакамі, і над пчаляра. Звыклыя ўсю сваю жыццё мець справу з вадой, Мельнікі дасягаюць такіх выгодаў, што не толькі не баяцца гэтых злых духаў, але ўступаюць з імі ў сяброўскія адносіны. Яны жывуць паміж сабой згодна, на обоюдных угождениях, кіраваць вусны ¬ новленными прыёмамі і условленными правіламі.
Прымаўка кажа, што «вадой млын стаіць, да ад вады і па ¬ Гіба», а таму-то все помыслы і клопаты млынара сканцэнтраваны на плаціны, якую размывае і прарываем не інакш, як па волі і сіламі вадзянога рыса. Таму кожны дзень млынар, хоць справы няма, а з рук сякеры не выпускае і, звыш таго, стараецца ўся ¬ кими спосабамі ублажить вадзяной па запавету прадзедаў. Так, на ¬ прыклад, ўпарта трымаецца паўсюль чуткі, што вадзяной патрабуе ахвяраў жывымі істотамі, асабліва ад тых, якія будуюць новыя мель ¬ ницы. З гэтай мэтай, у даўніну, сутыкаліся ў вір якога-небудзь за ¬ поздалого путника, а ў цяперашні час кідаюць дохлых жывёл (непременно ў шкуры).
Асцярожныя і запасливые гаспадары, пры пабудове млыны, пад бервяно, дзе будзе дзверы, зарывать жывым чорнага пеўня і тры «супорыжки», т. е. сцябла жыта, выпадкова ўзнятых з двума колось ¬ ями; цяпер з такім жа поспехам абыходзяцца конскіх чэрапам , брошенным у ваду з прысудам. У тых жа мэтах, на млынах ўсё яшчэ беражліва выхоўваюцца ўсе жывёлы чорнай воўны (у фо ¬ бенности пеўні і коткі). Гэта - на той выпадак, калі вадзяной пач ¬ няма озлобленные зрываць свой гнеў на гаспадароў, прарыву запруда, і прыводзячы ў непрыгоднасць жорны: пойдзе жернов, застучит, зашепчет ды і спыніцца, нібы за што-небудзь задевает.
Ўдачы рыбаловаў таксама знаходзяцца ва ўладзе вадзяных. Старыя дагэтуль трымаюцца двух галоўных правілаў: навязваюць сабе на шей ¬ ный крыж траву Пятроў крыж *, каб не «изурочилось», т. е. не поя ¬ вился б злой дух і не сапсаваў усяго справы, і з першага ўлову частка яго, або першую рыбу кидают назад у ваду, як даніну і ахвяру. Ідучы на лоўлю, бывалы рыбак ніколі не адкажа на пытанне сустрэчнага, што ён ідзе лавіць рыбу, так як вадзяной любіць секре ¬ ты і паважае тых людзей, якія ўмеюць захоўваць таямніцы. Некаторыя старыя-рыбаловы даводзяць свае угождения водным гаспадару да то ¬ га, што кідаюць яму щепотки тытуню ( «на табе, вадзяной, тытуню: да ¬ Вай мне рыбку») і, з тою ж мэтай подкупа, подкуривают снасть Багародскае травкой і т . д.
А затым і ў рыбакоў, як і ў паляўнічых, захоўваецца мноства апавяданняў аб няўдалых сустрэчах з вадзянымі, пра жарт, праказа гэтых духаў і г.д.
Апроч паслугаў прафесійнага характару, вадзяныя бываюць карысныя і ў некаторых іншых выпадках. Так, напрыклад, для таго, каб адшукаць месцазнаходжанне цела тапельца і исхитить яго з абдымак вадзянога, дастаткова пусціць на ваду драўляную кубак з трыма восковой свечкамі, прымацаванымі па краях: погра ¬ зившись, яна спыняецца - і кожны раз над тым месцам, дзе ляжыць тапелец. Гэта павер'е лішні раз даказвае, наколькі яшчэ істотная і жывая ў народзе вера ў вадзянога і магутны беспадстаўныя страх, спараджаюць гэтай верай.
Вадзяной, падобна ўсім духам з нячысты, не толькі «дзядуля», як звыкла клічуць яго, але і сапраўдны «прашчураў», якім мае ён бясспрэчнае права лічыцца.
* Пятроў крыж - ён жа заячыя гарошак.
Русалка
Паэтычны вобраз фантастычных жилиц надземных вод, натхняе паэтаў усіх краін І паняверыліся мастакоў ўсіх родаў вытанчаных мастацтваў, яшчэ жыве ў народным прадстаўленні, не ¬ гледзячы на истекшие многія сотні гадоў. У якасці спадчыны ад язычніцкіх продкаў славян, прынесеныя з берагоў ціхага Дуная на многоводные ракі славянскага востока і на яго глыбокія і светлыя возера, гэты міф значна змяніўся ў вялікаросаў. З вазе ¬ лых, шаловливых і займальных твораў заходніх славян і на ¬ ших малороссов, русалкі, у краіне угрюмый хвойных лясоў, ператварыліся ў злых і мстительных істот, нароўні з дзядулем вадзяным і яго сожительницами, накшталт «шутовок» і «берегинь» . Та ¬ Кім чынам, паміж малороссийскими «Маўка» або «майкі» і «лешачихами» лясной Расеі ўтварылася вялікая бездань, отде ¬ ляющая старажытныя першабытныя вераванні ад ненармальным позняй ¬ ших. Русалок, якія спяваюць вясёлыя песні цудоўны і прывабнымі галасамі, замянілі на лясных рэках растрепы і нече ¬ сы: бледнолицые, з зялёнымі вачыма і такімі ж валасамі, заўсёды голыя і заўсёды гатовыя Завлекаем да сабе толькі для таго, каб без усялякай асаблівай віны защекотать да смерці і потопить. Пры гэтым варта заўважыць, што ў вялікаросаў нават не заўсёды пра іх ведаюць. У рэдкіх мясцовасцях, наогул, пра іх ўспамінаюць і расказваюць, як аб існуючых жывых і дзеючых, падобна прочей злой і уродливой нячысты. Але затое паўсюдна захавалася, так называе ¬ мая, «русальная тыдзень» і «русалкино заговенье» (на Пятроўкі, або апостальскі пост). І гэтыя святкаванні ясна паказваюць, наколькі паўночная лясная русалка не падобная на тую, якая пленяла і вдох ¬ новляла, між іншым, і нашых вялікіх паэтаў.
Ужо адно тое, што русалка паказваецца (напрыклад, у приволж ¬ ских месцах) у выглядзе саламянай пудзіла, а дзе-нідзе нават у выглядзе взнузданного конскіх чэрапы, умацаванага на шэсць, - паказы ¬ вает, як потускнел і вылинял ў вялікаросаў паэтычны міф аб грацыёзна прыгажуні-русалка. Толькі ў слабых і паступова смол ¬ кающих песенных отголосках яшчэ мільгаціць вобраз гэтых прыгожых істот і зберагаць пра іх слабеющие ўспаміны. Але затое тут паспелі ўжо увайсці ў звычай іншыя ўшаноўвання, менавіта ўшаноўвання кукушку - вясновай вестницы. Дзяўчаты хрысьцячы яе ў лесе, кумятся паміж сабой і завивают вянкі на бярозе (завивают на семик ў чет ¬ Вяргей, а развіваюць на наступнае нядзелю, прыходзіцца ў Троі ¬ цын дзень). Тым не менш, на дзесятай тыдні па святой Вялікадня, якая захавала старажытнае народнае назву «русальной», або «русальской», ні адна вясковая дзяўчына не вырашыцца пайсці ў лес без товарок, менавіта з боязі «злых русалок», якія, па народ ¬ ному прадстаўленні, на гэты час перасяляюцца з рачных і азёр ¬ ных вір ў лясы. У тую ж самую пару мужыкі прымаюцца «русальничать», т. е. гуляць на ўсе лады і піць цэлую Всесвятской тыдзень да самага заговенья.
Пакідаючы з Троицына дня вады і рассыпаясь, аж да восені, па палях, перелескам і рощам, русалкі выбіраюць сабе развесистую, схілілася над вадой иву або Плакучая бярозу, дзе і жывуць. Але ¬ чыю, пры месяцу, якая для іх ярчэй звычайнага свеціць, яны качается на галінах, аукаются паміж сабой і водзяць вясёлыя карагоды з сабака ¬ нями, гульнямі і пляскамі. Дзе яны бегалі і жвава, там трава расце гушчы і зеленее, там і хлеб народзіцца моцныя. Тым ня менш, ад русалок не столькі карысці, колькі шкоды: калі яны плёскаюцца ў вадзе і гуляюць з бягучым хвалямі, яны скачуць на млынавых да ¬ лесу і вертятся разам з імі, але ўсё-такі не забываюць спутывать у рыбакоў сеткі, а ў Мельнікаў псаваць жорны і плаціны. Яны могуць насылать на поля поўнае буры, праліўныя дажджы, разрыў ¬ шительный град; выкрадаюць у заснувших без малітвы жанчын Ніт ¬ кі, палотны і палотны, разаслаў на траве для беленай; скрадзеную пражу, хістаючыся на драўняных галінах, разматывают і падпяваюць сабе пад нос хвастливые песні.
У такіх выпадках знаходзяцца разнастайныя сродкі і спосабы для барацьбы з задума лихих русалок, каб рабіць іх бясшкоднымі для вясковага хатняга гаспадаркі.
Акрамя царкоўнага ладана (незаменнай сродкі супраць усялякай нячыстай сілы) - супраць чараў і падкопаў русалок адшукалі яшчэ сну ¬ добье, раўназначна свяшчэннай вярбе і свечкамі Страснога тыдня, - гэта «палын, трава Акаяннага, бесколенная». Трэба толькі поль ¬ зоваться яе сілай і прымяняць яе на справе умеючи. Сыходзячы пасля Троицына дня ў лес, трэба браць гэтую траву з сабою. Русалка непре ¬ Мено подбежит і спытае:
- Што ў цябе ў руках: палын або петрушка?
- палын.
- Хаваючыся пад тын, - гучна выкрикнет яна і хутка прабяжыць міма. Вось у гэта-то час і трэба паспець кінуць гэтую траву прама русалка ў вочы. Калі ж сказаць «пятрушка», то русалка адкажа:
- Ах, ты мая душка, - і прыме щекотать до тех пор, пока не пойдзе ў чалавека з рота пена, і не паваліўся ён, як мёртвы, ничком.
Хоць ва Уладзімірскай губерні і памятаюць яшчэ старажытных русалок і прызнаюць нават два іх віду (вадзяных і хатніх), але ні тыя, ні іншыя не адзначаюцца такімі пяшчотнымі, прывабнымі рыса ¬ мі, як паўднёвыя іх сястры. Павер'і севяран і паўднёўцаў звязаныя паміж сабой толькі ў тым агульным перакананні, што русалкі - людскія дзеці, памерлыя некрещенными, альбо потонувшие або ўтопія девуш ¬ кі. Ў многіх месцах думаюць, што гэта - дзеці, обмененные ў той вре ¬ мяне, калі парадзіху пакідаюць адну ў лазні, і яна ляжыць без крыжа, а дзіця каля яе спіць некрещенным.
Усім русалка дазваляецца выходзіць з вады яшчэ на Светлае нядзелю, калі абносілі стромкім царквы плашчаніцу. І таму ў гэты час трэба запирать дзверы ў храм як мага мацней, з небяспечны ¬ ния, як бы не набягалі русалкі.
У гэтым паверылі, на першы погляд некалькі странном, можна адрозніць сляды старажытнаславянскага шанавання душ памерлых: вясной, калі ўся прырода ажывае, па вераванняў старажытных славян, ажывала і душы памерлых і блукалі па зямлі.
Гэтая сувязь паміж прыродай і душамі памерлых прыцягвала да сябе ўвагу многіх вучоных, якія робяць у гэтым кірунку настолькі дасьціпныя збліжэння, што на іх неабходна спыніцца хоць на кароткі час.
Душы памерлых, гэта значыць, русалкі, сутнасць прадстаўнікі царства смерці, цемры і холаду, таму-то, з надыходам вясны, хоць яны і ажываюць, але жывуць усё-ткі ў цёмных нетрах зямных вод, яшчэ хо ¬ лодных вясной. З Троицына дня русалкі пакідаюць вады і жывуць у лясах на дрэвах.
Але вось надыходзіць час купальскімі дней. Солнце, купаясь ў ць ¬ дах, асвятляе гэтыя вады і оживотворяет. Уместно Ці русалка, прадстаўніцам сьмерці, жыць у водах, асьвечаным купаннем Жываноснага сонечнага божышча? І вось, па тым жа народнаму павер'я, яны пакідаюць вады і лезут на зялёныя дрэвы, якія служылі, па вераванняў старажытных славян, жыллё мерцвякоў.
Так, між іншым, тлумачыць русальские святы А.В. Балаў, якія даставілі самыя цікавыя дадзеныя па вялікарускіх дэ ¬ маналогі з Пошехонского павета (Яраслаўскай губерні) ».*
* СХ. Максімаў. Нячыстая, неведомая і крестная сіла.
Па матэрыялах "Поўнай энцыклапедыі побыту Рускага народа"
|
